ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ
ਅੱਜ (2026) ਦੀ ਭਾਰਤ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੇ ਰਾਜਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੁੱਦੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਗਾੜਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸਥਾਰਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ:
1. ਮੌਜੂਦਾ ਅੰਕੜੇ: ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੀ ਸਥਿਤੀ
ਮਹਿੰਗਾਈ (2026 ਦੇ ਅੰਕੜੇ ਅਨੁਸਾਰ)
ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਿਟੇਲ ਮਹਿੰਗਾਈ (CPI) ਫਰਵਰੀ 2026 ਵਿੱਚ 5.1% ਰਹੀ, ਜੋ RBI ਦੇ 2-6% ਦੇ ਟੋਲਰੇਂਸ ਬੈਂਡ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ 7.8% ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਆਲੂ, ਪਿਆਜ, ਦਾਲਾਂ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਨਾਲੋਂ 15-25% ਵਧੀਆਂ ਹਨ।
- ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੇ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਗਾਈ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ: ਸਟੇਟ VAT ਵੱਧ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੈਟਰੋਲ-ਡੀਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 112 ਅਤੇ 98 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰ ਘਰੇਲੂ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।
ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ (2026 ਦੇ CMIE ਅੰਕੜੇ ਅਨੁਸਾਰ)
ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ ਦਰ 6.8% ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ 9.2% ਅਤੇ 15-29 ਸਾਲ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ 22% ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ:
- ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕੁੱਲ ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ 8.2% ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ 28% ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਦੇ ਘੱਟ ਵੇਕੈਂਸੀ, ਨਵੇਂ ਉਦਯੋਗਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਬਣੀ ਹੈ।
2. ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ
ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਧਣ ਦੇ ਕਾਰਨ
- ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਅਸਰ: 2025 ਦੇ ਅਖੀਰ ਅਤੇ 2026 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬੇਮੌਸਮੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਗੜੇਮਾਰੀ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਦੀ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਨੂੰ 15-20% ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਘਰੇਲੂ ਸਪਲਾਈ ਘੱਟ ਗਈ। ਦੱਖਣ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੋਕੇ ਨਾਲ ਚਾਵਲ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਵੀ ਘੱਟ ਰਹੀ ਹੈ।
- ਗਲੋਬਲ ਤਣਾਅ: ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਬ੍ਰੈਂਟ ਕਰੂਡ ਦੀ ਕੀਮਤ 90-95 ਅਮਰੀਕੀ ਡਾਲਰ ਪ੍ਰਤੀ ਬੈਰਲ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇੰਪੋਰਟਡ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।
- ਰੁਪਏ ਦੀ ਕਦਰ ਵਿੱਚ ਗਿਰਾਵਟ: ਅਮਰੀਕੀ ਫੈਡਰਲ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵੱਲੋਂ ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ ਡਾਲਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 84 ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਯਾਤ ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਧੀ ਹੈ।
ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ ਵਧਣ ਦੇ ਕਾਰਨ
- ਨੌਕਰੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਘੱਟ ਗਤੀ: IT ਸੈਕਟਰ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ 2 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਲੇਆਫ ਤੋਂ ਰਿਕਵਰੀ ਹੌਲੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ PLI ਸਕੀਮ ਦਾ ਅਸਰ ਵੀ ਸੀਮਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਵੇਂ ਉਦਯੋਗ ਪੂੰਜੀ-ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ-ਅਧਾਰਿਤ, ਇਸ ਲਈ ਨੌਕਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
- ਹੁਨਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰ (Skill Gap): 70% ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਰਤੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਕੋਲ ਉਦਯੋਗ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁਨਰ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਉਮੀਦਵਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
- ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਸੰਕਟ: ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪਿਛਲੇ 5 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 22% ਘਟ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨੁਕਸਾਨ, ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਖਾਦ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੰਮ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨੌਕਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ।
- AI ਦਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਅਸਰ: ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਨੇ ਬੈਂਕਿੰਗ, ਕਾਲ ਸੈਂਟਰ, IT ਅਤੇ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਲੱਖਾਂ ਨੌਕਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ ਹੋਰ ਵਧੀ ਹੈ।
3. ਦੋਵਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਅਸਰ
ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਫਸਾਉਂਦੇ ਹਨ:
- ਮਹਿੰਗਾਈ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ ਘਟਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਲ ਦੀ ਮੰਗ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੰਪਨੀਆਂ ਉਤਪਾਦਨ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀਆਂ ਕੱਟਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ।
- ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮੁਫਤ ਰਾਸ਼ਨ, ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਗਾਰੰਟੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸਬਸਿਡੀਆਂ ਵਧਾਉਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿੱਤੀ ਘਾਟਾ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ।
4. ਮੌਜੂਦਾ ਉਪਾਅ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ
ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਉਪਾਅ
- RBI ਨੇ ਮਹਿੰਗਾਈ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਆਜ ਦਰਾਂ ਨੂੰ 6.5% 'ਤੇ ਸਥਿਰ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਖੁਰਾਕ ਸਾਮਾਨ ਦੇ ਨਿਰਯਾਤ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਕੇ ਸਪਲਾਈ ਬਠਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।
- ਬੇਰੁਜਗਾਰੀ ਲਈ PM ਸਕਿਲ ਇੰਡੀਆ 2.0, ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਮੇਲੇ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਨਵੈਸਟ ਪੰਜਾਬ ਮਿਸ਼ਰਨ ਨਵੇਂ ਉਦਯੋਗ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹੁਨਰ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮੁੱਖ ਚੁਣੌਤੀਆਂ
- ਜੇ ਮਿਡਲ ਈਸਟ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ 100 ਡਾਲਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਹਿੰਗਾਈ 7% ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
- AI ਦਾ ਅਸਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ 2 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਧੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੱਖਾਂ ਹੋਰ ਨੌਕਰੀਆਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਸਕਿਲਿੰਗ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾ ਵਧਾਈ ਗਈ।
- ਜਲਵਾਯੂ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਅਸਰ ਹਰ ਸਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਸੰਕਟ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਿੱਧਾ/ਸੁਝਾਅ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲੇਬਰ-ਅਧਾਰਿਤ ਉਦਯੋਗਾਂ (ਟੈਕਸਟਾਈਲ, ਫੁਟਵੀਅਰ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਾਨਿਕਸ) 'ਤੇ ਫੋਕਸ ਕਰਨਾ, ਸਕਿਲਿੰਗ ਨੂੰ ਮੁਢਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨਾ, ਜਲਵਾਯੂ ਅਨੁਕੂਲ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਗਿਗ ਇਕਾਨਮੀ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮੁੱਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Comments
Post a Comment